Napels, gelegen aan de Tyrrheense Zee, vlakbij de Vesuvius en het idyllische eiland Capri, heeft een kleurrijke geschiedenis die terugvoert tot Griekse en Romeinse tijden. Meteen raak ik gecharmeerd van het levendige straatbeeld, het chaotische verkeer en de kleine kronkelige steegjes, bevolkt door kunstenaars en ambachtslieden. Ik baan me een weg door de drukte en neem de sfeer van voorbije eeuwen in me op, tot ik onderduik in een van de fraaie metrostations. In het Dulbecco Telethon Instituut van het IGB CNR heb ik een ontmoeting met een Romeins onderzoeker. Als Valerio Orlando geen wetenschapper was, dan was hij filmregisseur geworden in de stijl van Federico Fellini, maar nu, zo vertelt hij, "is het mijn lange termijndoel om te begrijpen hoe cellen hun eigenschappen behouden en wellicht aanpassen door hun chromosomen te reorganiseren".

Valerio’s onderzoekers bestuderen hoe genen worden ingesloten, uitgeschakeld en later misschien gereactiveerd. Hun inzichten in genregulatie zijn voornamelijk afkomstig van fruitvliegen, hoewel ze ook technieken hebben ontwikkeld om naar zoogdiercellen in vitro te kijken. Vliegen en zoogdieren gebruiken homeotische genen (genen bepalend voor de indeling van het lichaam) bij de groei en ontwikkeling. Homeotische mutanten, zoals vliegen met poten op hun kop in plaats van voelsprieten, werden enkele tientallen jaren geleden voor het eerst beschreven. Sinds kort weten onderzoekers dat homeotische genexpressie wordt geregeld met behulp van tegengestelde eiwitcomplexen. Eiwitten van de Polycomb-groep zijn zonder uitzondering onderdrukkers van homeotische genen, terwijl eiwitten van de Trithorax-groep juist hun activiteit stimuleren. Ontregeling van deze complexen kan leiden tot enorme veranderingen in celeigenschappen, het verlies van stamcellen en het ontstaan van kanker.

Uiteindelijk wil Valerio het ingewikkelde mechanisme blootleggen waarmee deze eiwitcomplexen kunnen ingrijpen in de chromosoomstructuur. “Geheugeneiwitten regelen het kruispunt tussen homeostase en differentiatie. We willen de deur openzetten naar het herprogrammeren van het genoom," legt hij uit. "We verwachten dat we door het geheugensysteem plat te leggen de eindstadia van normale lichaamscellen kunnen wijzigen. Die cellen zouden hun vroegste jeugd kunnen herontdekken," stelt hij vol enthousiasme. "Misschien is het te vergelijken met het ontsnappen aan de cyclus van leven en dood, die de Napolitanen maar al te goed kennen."